Ik ben deze dagen de drukproef van De kern in de korrel aan het nalopen. Om het boek na het weekend te kunnen afronden, had ik zes leessessies van ongeveer twintig bladzijden ingepland. Vandaag waren de bladzijden 100 tot 120 aan de beurt.
Tegelijk heb ik de afgelopen tijd intensief gewerkt aan Dichter bij de bron?, mijn onderzoek naar de reconstructie van de Mevlevi-traditie. Ik las de drukproef niet met dat onderzoek in mijn achterhoofd. Maar ergens in die twintig bladzijden begon iets op te vallen. Een aantal verhalen raakte bijna vanzelf aan vragen waarmee ik in dat andere stuk net bezig was geweest: over leraarschap en vertrouwen, over verschillende vormen van gezag en over het verschil tussen een spoor en datgene waarnaar het spoor verwijst.
Misschien zag ik het juist omdat die vragen nog vers in mijn hoofd zaten.
De emir en de slang
In een van de verhalen ziet een emir hoe een slang in de mond van een slapende man kruipt. De man merkt niets. De emir slaat hem wakker, dwingt hem rotte appels te eten en jaagt hem voort tot hij uiteindelijk moet overgeven. Dan komt ook de slang naar buiten.
De man begrijpt pas achteraf waarom de emir zo hard tegen hem optrad. Tot dat moment ervaart hij alleen pijn en onrecht. Pas wanneer hij de slang ziet, begrijpt hij dat de emir hem het leven heeft gered.
Dat verhaal zegt iets wat we tegenwoordig misschien niet zo gemakkelijk meer zeggen: iemand anders kan soms iets zien wat jij zelf nog niet ziet. Een leraar of begeleider hoeft niet altijd over dezelfde kennis te beschikken als degene die hij begeleidt.
Maar precies daar begint ook de moeilijkheid.
Want hoe weet je of iemand werkelijk meer ziet? Wanneer is vertrouwen terecht, en wanneer wordt het een reden om geen vragen meer te stellen?
Die vraag kwam in mijn onderzoek voortdurend terug. Autorisatie en vertrouwen kunnen betekenisvolle onderdelen van een traditie zijn. Maar wanneer iemand zegt meer te zien dan jij, blijft ook de vraag gerechtvaardigd waarop dat gezag berust en hoe het wordt begrensd.
De soefi, de jurist en de sjarief
Een paar verhalen verder komen een soefi, een jurist en een sjarief, een afstammeling van de Profeet, in een boomgaard terecht.
De tuinman wil van hen af, maar tegen drie mannen tegelijk kan hij weinig beginnen. Dus past hij het oude principe van verdeel en heers toe.
Eerst zet hij de jurist en de sjarief tegen de soefi op. Daarna zaait hij twijfel over de afstamming van de sjarief. Uiteindelijk blijft de jurist alleen over. Dan is ook hij eenvoudig uit te schakelen.
Bij dit verhaal hebben we in De kern in de korrel een korte voetnoot opgenomen. De drie mannen vertegenwoordigen verschillende erkende religieuze posities: de soefi de innerlijke weg, de jurist de wet en religieuze kennis, en de sjarief het genealogische erfgoed.
Wat mij nu opnieuw trof, is dat Roemi ze niet alleen van elkaar onderscheidt. Ze zijn ook op elkaar aangewezen.
De tuinman staat hier voor de verdeeldheid brengende tegenkracht. Hij hoeft de drie mannen niet rechtstreeks te overwinnen. Het is genoeg dat hij hen van elkaar losmaakt en hun verschillende posities tegen elkaar uitspeelt.
Juist daarin herken ik iets wat ook binnen spirituele groeperingen werkzaam kan worden. Niet noodzakelijk als bewuste strategie van één persoon, maar als een dynamiek waarin status, erkenning en de vraag wie het dichtst bij de bron staat de onderlinge verbondenheid gaan aantasten.
De soefi kan niet eenvoudig zeggen: ik heb de innerlijke ervaring, dus de rest doet er niet toe. De jurist kan zich niet alleen op kennis en regels beroepen. En genealogisch erfgoed krijgt pas betekenis wanneer het verbonden blijft met levende praktijk en verantwoordelijkheid.
Misschien hoort daar nog iets aan vooraf: gemeenschap zelf.
Kudsi Erguner vertelt over de kring rond de Özbekler Tekkesi als over een ‘tweede familie’. Hij kwam er al als kind, tussen musici, oudere kennisdragers, vrienden van zijn vader en mensen uit de tekke. Wat hij daar hoorde, zag en meemaakte, werd volgens hem de bron van zijn latere geestelijke en artistieke ontwikkeling.
Dat zet nog iets anders in het licht. Een traditie wordt niet alleen doorgegeven via lessen, rituelen of autorisaties. Ze leeft ook doordat mensen lang genoeg met elkaar optrekken om elkaar werkelijk te leren kennen. Kinderen groeien op tussen volwassenen, leerlingen worden geleidelijk dragers, mensen zien hoe iemand zich in de loop van jaren ontwikkelt en verantwoordelijkheid leert dragen.
Misschien is duurzame gemeenschap wel een van de eerste voorwaarden voor echte overdracht.
In mijn onderzoek heb ik juist geprobeerd verschillende soorten gezag van elkaar te onderscheiden. Afstamming is niet hetzelfde als geestelijke rijpheid. Kennis van teksten is niet hetzelfde als institutionele bevoegdheid. Een autorisatie is niet hetzelfde als vakmanschap of wijsheid.
Maar onderscheid betekent nog niet scheiding.
Roemi laat in dit verhaal zien wat er gebeurt wanneer de drie zich laten overtuigen dat ze elkaar niet nodig hebben. Dan worden ze één voor één kwetsbaar.
En aan het einde wordt het nog scherper:
Wat in je keel blijft steken als stro
is liefde voor rang en rijkdom.
Dat stro blokkeert het Water des Levens.
Niet de functie, de kennis of de afstamming is dus het probleem. Het probleem begint wanneer iemand zich ermee vereenzelvigt en er aanspraak op superioriteit aan ontleent.
Het spoor en het hert
Aan het eind van deze reeks staat het verhaal van de twee dieven.
Een man betrapt een dief in zijn huis en zet de achtervolging in. Hij heeft hem bijna te pakken wanneer iemand hem terugroept. Er zouden belangrijke aanwijzingen en voetsporen zijn die hij eerst moet bekijken.
De man laat zich overtuigen en geeft de achtervolging op.
Pas daarna beseft hij wat er is gebeurd. Hij had de dief bijna letterlijk in handen, maar liet hem ontsnappen omdat hij naar de sporen terugging.
Roemi begint het verhaal met een prachtig beeld:
Een tijdlang is het spoor van het hert voldoende,
maar daarna wordt de muskusklier van het hert zelf de gids.
En wanneer de man ontdekt dat hij is misleid, zegt hij:
Ik had de werkelijkheid zelf in handen – en liet haar los omdat jij zo nodig moest roepen.
Dat kwam bij mij binnen.
Want ook een traditie bestaat voor een belangrijk deel uit sporen. Teksten, rituelen, muziek, verhalen, titels, afstammingslijnen, silsila’s en autorisaties helpen iets bewaren dat anders verloren zou gaan.
Die sporen zijn belangrijk. Zonder hen zouden we weinig terugvinden.
Maar op een gegeven moment moet het spoor ergens toe leiden.
Anders blijf je naar voetafdrukken kijken terwijl het hert allang voorbij is.
Dichter bij de bron?
Misschien is dat wat mij tijdens het nalezen van deze twintig bladzijden zo opviel.
Roemi zegt niet dat we geen leraren nodig hebben. De emir ziet werkelijk iets wat de ander niet ziet. Hij zegt evenmin dat kennis, afstamming, gemeenschap of overgeleverde vormen er niet toe doen. In het verhaal van de drie mannen blijken verschillende vormen van religieuze legitimiteit juist met elkaar verbonden.
Maar telkens komt dezelfde vraag terug: waarnaar verwijst de vorm?
Een titel is nog geen wijsheid. Afstamming is nog geen geestelijke rijpheid. Vrome taal is nog geen innerlijke werkelijkheid. En een spoor is nog niet het hert.
Dat maakt de vraag Dichter bij de bron? voor mij inmiddels anders dan toen ik jaren geleden naar Turkije reisde op zoek naar ‘authentieke Mevlevi’s’.
Niet: wie bezit de oudste titel, de langste lijn of de juiste vorm?
Maar: wat brengt die vorm tot leven? Welke menselijke relaties en vormen van gemeenschap dragen haar? Waar verwijst zij naar? En helpt zij ons daar werkelijk dichterbij te komen?
Misschien is dat wel waarom deze verhalen me vandaag zo troffen. Ik had net wekenlang geprobeerd historisch uit te zoeken hoe vormen van overdracht en gezag zijn ontstaan. En dan kom ik in de drukproef ineens Roemi tegen, die op zijn eigen manier dezelfde vragen openhoudt.