Tussen de pompoenen

Het blijft een vreemd idee.

Ergens begint een project met de grote titel Sufism around the world. Er wordt gesproken over opnames in de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en andere westerse landen. Er worden mensen bezocht, gemeenschappen, tempels, moskeeën, musici, vertalers en zoekers. Misschien wordt het ooit verkocht aan Al Jazeera.

En dan leidt die wereldwijde rondgang op een middag ook naar mij.

Niet naar een dergah, een tekke, een tempel of een andere herkenbare soefiplek.
Niet naar een officiële sheikh.
Niet naar een plek met wierook, tapijten en plechtige stilte.

Maar naar een volkstuin.
Tussen de pompoenen.

Ik ben natuurlijk maar één van de vele adressen waar ze langskomen. Op het lijstje zag ik namen en plekken die veel vanzelfsprekender lijken: Abdulwahid van Bommel, de soefi-tempel in Katwijk, adressen in Amsterdam. Ze hadden zich opgesplitst. Burhan ging die dag naar Amsterdam. Masut, de cameraman en interviewer, kwam bij mij terecht.

Toch bleef het vreemd.

Wat heeft soefisme te maken met een volkstuin?

Misschien kwam die vraag ook wel op doordat ik vooraf de verwachtingen wat moest temperen. Er was even sprake van muziek, opname, misschien een kleine ceremonie. Maar ik heb geen groep semazens achter de hand. Ik ben geen vertegenwoordiger van een orde. Ik kan niet op het laatste moment een complete soeficeremonie oproepen.

Ik kan spelen.
Ik kan vertellen.
Ik kan iets laten zien van wat Roemi en Sjams in mijn leven zijn gaan betekenen.

En ik heb een volkstuin.

Daar moest ik ineens aan denken: waarom verlaat een derwisj de ruimte achterstevoren, terwijl een volkstuinder de ruimte achterstevoren binnengaat?

De derwisj doet het uit eerbied. Hij keert zijn rug niet naar de meester of naar de heilige ruimte.

De volkstuinder doet het om zijn vieze klompen buiten te laten staan. En als hij later weer naar buiten gaat, staan ze meteen goed.

Twee werelden, één beweging.

De één bewaakt de eerbied.
De ander bewaakt de aarde.

Misschien raken ze elkaar precies daar.

Voor mij is soefisme geen aparte wereld naast het gewone leven. Het is geen vlucht uit de werkelijkheid. Het is eerder een manier om dieper aanwezig te zijn in wat er toch al is: in werk, zorg, muziek, verlies, vriendschap, taal, lichaam, aarde.

Na jarenlang lezen en leven met de verhalen van Roemi merk ik dat die verhalen in mij zijn gaan wonen. Soms kom ik in een situatie terecht — in mijn werk, in een gesprek, in de tuin, in muziek — en dan zie ik ineens: dit is dát verhaal.

Niet als theorie.
Niet als citaat.
Maar als herkenning.

Alsof een oud verhaal ineens oplicht in het gewone leven.

Roemi vertelt niet alleen verhalen om iets uit te leggen. Zijn verhalen zijn kleine werkplaatsen. Je stapt erin en langzaam verandert je blik. Je leert anders kijken naar verlangen, jaloezie, verlies, geduld, liefde, angst, hoogmoed, schaamte. En soms, jaren later, ontdek je dat zo’n verhaal met je mee is gaan lopen.

Je denkt dat je in de tuin staat.
Maar ineens sta je midden in de Masnawī.

De jonge interviewer luisterde aandachtig. Hij vond mijn antwoorden geweldig, zei hij. Zelf weet ik nooit goed wat ik daarvan moet denken. Misschien was hij vriendelijk. Misschien wilde hij mij op mijn gemak stellen. Misschien was er werkelijk iets dat hem raakte.

Later vertelde hij over zijn opa in Turkije. Zijn opa was boer. Als kind had hij tijd met hem doorgebracht op de boerderij en in de tuin. Fruit eten van de bomen en struiken. De smaak van iets dat je niet uit de supermarkt haalt, maar rechtstreeks van de tak. De geur van aarde. De nabijheid van iemand die weet hoe dingen groeien.

Zijn jongere broertje had dat niet meegemaakt. Die had die verbondenheid moeten missen.

Toen begreep ik beter waarom de volkstuin voor hem niet zomaar een decor was.

Voor mij waren het pompoenen, bonen, aarde, compost, mislukte bedden, opnieuw beginnen. Voor hem riep het misschien iets op van zijn opa. Van Turkije. Van een kind dat fruit plukt. Van een vorm van verbondenheid die je niet kunt uitleggen, maar wel kunt verliezen.

Misschien gebeurde daar precies waar ik over probeerde te spreken.

Soefisme in westerse landen is niet alleen een kwestie van overdracht, organisaties, muziek of boeken. Het gaat ook over de vraag waar mensen opnieuw taal vinden voor verbondenheid. Voor liefde, verlangen, schoonheid, aandacht. Voor iets dat groter is dan het geïsoleerde ik.

Veel westerse zoekers vinden in Roemi en de soefitraditie een taal voor iets wat ze wel voelen, maar moeilijk kunnen zeggen. Niet altijd binnen de vormen van een bestaande religie. Niet altijd als bekering of aansluiting bij een orde. Soms begint het eenvoudiger: met een regel poëzie, een melodie, een verhaal, een moment van stilte, een herinnering aan een tuin.

Of aan een opa.

Dat maakt de volkstuin achteraf minder vreemd.

De pompoenen waren geen bedacht symbool. Ze stonden er gewoon. Ze groeiden, zoals pompoenen groeien: laag bij de grond, met grote bladeren, gevoed door regen, zon, compost en geduld. Maar juist daarom pasten ze.

Want als soefisme ergens leeft, moet het ergens landen.

Niet alleen in heilige plaatsen.
Niet alleen in boeken.
Niet alleen in muziek.
Niet alleen in mooie woorden.

Maar ook in aarde.
In handen.
In herinneringen.
In zorg.
In het gewone leven dat ons steeds opnieuw vraagt om aanwezig te zijn.

Misschien was dat wat de interviewer herkende. Niet mijn antwoord als afgeronde gedachte, maar iets daaronder: dat verbondenheid niet abstract is. Ze heeft een geur, een smaak, een plek. Ze kan liggen in een Roemi-verhaal, in een ilahi, in een oude boerderij in Turkije, of in een volkstuin in Den Haag.

Ergens tussen de pompoenen werd de grote titel ineens klein genoeg om waar te worden.

Sufism around the world.

En heel even: hier.