De manuscripten zijn ingeleverd.
De verhalen uit de Masnawi liggen bij de uitgever. De woorden van Sjams ook. Dat klinkt alsof het werk klaar is. Maar wie met Roemi en Sjams leeft, weet dat “klaar” een betrekkelijk woord is.
Er blijft altijd een zin die wringt. Een woord dat nog niet precies genoeg is. Een beeld dat misschien mooi klinkt, maar de lezer op het verkeerde spoor kan zetten.
Neem nu die merkwaardige uitspraak:
de meeste mensen in het paradijs zijn dwazen.
Het is een zin die blijft hangen. Hij heeft iets prikkelends, bijna uitdagends. Maar juist daarom vraagt hij om zorgvuldigheid. Want wat hoort een Nederlandse lezer bij het woord dwazen?
Domheid? Onnozelheid? Mensen die niet nadenken?
Dat is niet wat Sjams bedoelt.
Ik gebruikte deze passage onlangs bij het begin van onze wandeltocht van Den Haag naar Katwijk. We stonden aan het begin van de weg, nog met de stad in de rug en de wandeling voor ons. Voor vertrek lazen we een tekst van Sjams. Eerst klonk het Perzisch, niet om alles meteen te begrijpen, maar om de klank binnen te laten. Daarna volgde de Nederlandse vertaling.
In die tekst spreekt Sjams over een moment waarop er een sluier neerdaalt. Het wordt donker, er ontstaat vervreemding, en de mens is zich niet meer bewust van wat er in zijn geliefde omgaat. Dan neemt het ego bezit van hem en begint te interpreteren. Want in liefde en helderheid kan het ego niet ademhalen.
De raad van Sjams is dan verrassend:
Zolang het ego blijft interpreteren, doe alsof je gek bent en wees eenvoudig, want de meeste mensen in het paradijs zijn dwazen.
Daar gaat het dus om: niet om domheid, maar om eenvoud.
Niet om gebrek aan inzicht, maar om het loslaten van berekenende slimheid.
Niet om anti-intellectualisme, maar om het moment waarop het verstand de liefde overneemt.
Voor de wandeling gaf ik de deelnemers één zin mee die zij onderweg voor zichzelf konden herhalen:
Dit hoef ik nu niet te interpreteren.
Dat is een eenvoudige zin, maar onderweg begon hij zijn werk te doen. Wandelen helpt daarbij. De voeten nemen iets over wat het hoofd meestal wil vasthouden. De weg vraagt geen oordeel. De duinen hoeven niet verklaard te worden. De wind langs je gezicht hoeft niet meteen een betekenis te krijgen.
Toch is dat vaak precies wat het ego doet. Het interpreteert, vergelijkt, vult in. Het maakt van een ervaring een verhaal, soms nog voordat die ervaring werkelijk is aangekomen.
Sjams zegt dan niet: denk nooit meer na.
Hij zegt: merk op wanneer je denken een verdediging wordt.
Doe dan eenvoudig.
Laat de drang om te interpreteren even los.
Roemi zegt iets vergelijkbaars in de parallel die bij het leesblad was opgenomen:
Hoe vaak zijn kennis, scherp verstand en inzicht voor de reiziger niet geworden tot dwaalgeest en struikrover. De meeste bewoners van het paradijs zijn eenvoudige zielen, omdat zij ontkomen aan het kwaad van filosofische spitsvondigheid.
Dat is een prachtige verduidelijking. Roemi keert zich niet tegen kennis als zodanig. Hij keert zich tegen kennis die een struikrover wordt. Tegen slimheid die ons berooft van ontvankelijkheid. Tegen geleerdheid die niet meer dient, maar zich breed maakt tussen de ziel en de genade.
Onderweg van Den Haag naar Katwijk werd dat heel concreet. De wandeling zelf werd een oefening in niet meteen invullen. Niet iedere gedachte hoefde gevolgd te worden. Niet ieder gevoel hoefde verklaard te worden. Niet iedere stilte hoefde opgevuld te worden.
Wat mij van zo’n lange wandeltocht bijblijft, is niet één groot inzicht. Eerder een langzaam verschuiven. De stad raakt achter je, het lichaam vindt een ritme, de blik wordt ruimer. Je wordt minder een hoofd dat onderweg is en meer een mens die deel wordt van de weg, de duinen, de wind, het licht.
Er was iets bevrijdends in dat langzaam eenworden met de natuur. En minstens zo veelzeggend waren de blije gezichten om mij heen. Mensen die lichter leken te worden naarmate de tocht vorderde. Alsof het samen lopen, zonder haast, zonder veel uitleg, al iets openmaakte.
En tegelijk was er de werkelijkheid van het lichaam. Aan het einde had ik twee grote blauwe tenen, omdat ik mijn wandelschoenen onvoldoende had uitgelopen. Ook dat hoort bij de weg. Spiritualiteit tilt ons niet boven onze voeten uit. Soms brengt zij ons er juist pijnlijk naar terug.
Alleen lopen.
Ademen.
Kijken.
Luisteren.
En af en toe innerlijk die ene zin laten terugkeren:
Dit hoef ik nu niet te interpreteren.
Misschien is dat ook wat reviseren vraagt.
Een tekst hoeft niet altijd meteen dichtgetimmerd te worden. Een beeld hoeft niet volledig verklaard te worden. Een lezer mag ook iets proeven, iets meenemen, iets laten meelopen. Maar tegelijk vraagt vertalen om verantwoordelijkheid. Zeker bij woorden als dwaas, gek, slimheid, eenvoud. Ze kunnen bevrijden, maar ook verwarren.
Daarom zou ik bij zo’n uitspraak niet te snel tevreden zijn met een krachtige formulering. “Dwazen” klinkt goed. Het prikkelt. Maar misschien is het in een toelichting nodig om te spreken over eenvoudige zielen, heilige dwaasheid of ongekunstelde eenvoud.
Dat is precies het soort aanscherping dat na het inleveren van een manuscript blijft doorgaan.
Niet omdat een tekst nooit goed genoeg is.
Maar omdat woorden deuren zijn.
Sommige woorden openen de goede deur. Andere openen onbedoeld een zijgang.
Bij Sjams is dat extra belangrijk. Hij spreekt vaak scherp, plotseling, ontregelend. Hij wil ons uit onze gewone manier van begrijpen halen. Maar als zijn woorden in vertaling alleen maar vreemd klinken, zonder dat hun innerlijke richting voelbaar wordt, missen we iets.
Misschien is reviseren daarom ook een vorm van adab.
Eerbied voor de tekst.
Eerbied voor de lezer.
Eerbied voor wat zich niet zomaar laat vastleggen.
De manuscripten zijn ingeleverd. Maar het luisteren gaat door. Soms aan een schrijftafel. Soms in een tekst die nog net niet klopt. Soms op een weg door duin en wind, tussen Den Haag en Katwijk.
En soms begint dat luisteren bij één woord.
Dwaas.
Eenvoudig.
Ongekunsteld.
Vrij genoeg om niet alles meteen te hoeven interpreteren.