“In de zorg, en misschien wel in het leven zelf, gaat het er niet om wat je voor een ander doet — maar hoe je er bent. Met aandacht. Zonder oordeel. In verbinding.”
Dit blog schreef ik ruim 13 jaar nadat ik een diepgaand interview had met een jonge studente over zingeving in mijn werk. Het is een terugblik op mijn professionele loopbaan in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ) en hoe spiritualiteit mij daarbij steeds opnieuw heeft gevoed en geïnspireerd.
Een tijd geleden werd ik benaderd door een jonge studente van Turks-Nederlandse komaf. Voor haar opleiding deed ze onderzoek naar zingeving in de beroepspraktijk. Ze was op zoek naar mensen die uit ervaring konden vertellen hoe zij betekenis geven aan hun werk, en hoe persoonlijke overtuigingen of levensvisies daarin een rol spelen. Omdat ze zelf belangstelling had voor het soefisme — niet alleen als traditie, maar als een manier van leven — voelde het gesprek voor mij meteen vertrouwd en zinvol.
Haar vragen waren open, oprecht, en tegelijk scherp. Ze wilde niet alleen weten wat ik deed, maar vooral hoe ik erbij was. Wat er met míj gebeurt in contact met een ander. Wat zingeving betekent op momenten dat alles even stilvalt.
Dat zette me aan het denken. Want zingeving is niet iets wat je zomaar vastpakt of uitlegt; het is iets dat je voelt, ervaart en deelt. En juist dat, dacht ik, is misschien wel het meest waardevolle in mijn werk.
Over werk en zingeving
Als hulpverlener ben ik dagelijks in contact met mensen die ergens in hun leven zijn vastgelopen. De meesten van hen zijn deelnemers in een dagbestedingsproject, anderen wonen zelfstandig, soms met ondersteuning. Ze komen niet bij ons om ‘genezen’ te worden, maar om opnieuw vorm te geven aan hun leven. En dat is misschien wel de kern: dat mensen zich weer gezien en gedragen weten, ook als het moeilijk is.
We spreken over beperkingen, maar ik kijk liever naar wat wél gezond is. Naar kracht, veerkracht, mogelijkheden. Dat vraagt soms geduld, soms confrontatie, maar altijd aanwezigheid. Echt luisteren. Niet meteen willen repareren. Eerst ontmoeten.
Het waren precies die nuances waar de interviewster op inzoomde. Haar vragen nodigden me uit om niet alleen over mijn werk te praten, maar ook over wat dat werk met mij doet — hoe het mij als mens vormt.
Zingeving hoort erbij
We vragen deelnemers waar ze naartoe willen werken. Wat ze belangrijk vinden in hun leven. Soms komen de antwoorden snel: een hobby, contact met familie, betekenisvol werk. Soms duurt het maanden voor iemand zegt: “Ik wil erbij horen.”
En dan begint iets te bewegen. Want als je iets voor een ander kunt doen — al is het maar het vegen van het stoepje of even koffie zetten voor de groep — dan verandert er iets. Dan word je weer deel van iets. En in die verbinding schuilt zingeving. Niet als groot thema, maar als iets dat je in kleine gebaren leeft.
Wat het soefisme me bracht
Ik ben al vele jaren vertrouwd met het soefisme, al noem ik het liever geen ‘richting’ of ‘systeem’. Het is voor mij vooral een levenshouding geworden. Eén die me telkens terugbrengt bij aandacht. Bij verbinding. Bij eerlijk kijken naar jezelf, ook als dat ongemakkelijk is.
In mijn werk merk ik dat terug. In hoe ik probeer aanwezig te zijn — zonder oordeel. In hoe ik kijk naar wat iemand misschien bedoelt, in plaats van wat hij zegt. En in hoe ik leer dat ook ik, als begeleider, altijd leerling blijf.
Zo werkte ik met een deelnemer met ernstig autisme. Zijn reacties kwamen zó direct, zó heftig soms. Geen tussenruimte. Samen hebben we geoefend met mindfulness. Niet om hem te ‘veranderen’, maar om iets van ruimte te scheppen tussen prikkel en reactie. Dat noem ik ook soefisme: oefenen in aandacht.
De interviewster herkende iets in dat oefenen — en vroeg of dat ook iets met spiritualiteit te maken heeft. Die vraag raakte me. Want ja, spiritualiteit zit voor mij in het alledaagse: in hoe je aanwezig bent, hoe je ademt, hoe je luistert.
Afstand en nabijheid
Goede hulpverlening vraagt iets paradoxaals: nabij durven zijn, zonder jezelf erin te verliezen. Mensen voelen feilloos aan of je er echt bent. Maar je moet ook weten waar jouw grens ligt. Dat is geen trucje, dat is iets wat groeit. Door ervaring. En misschien ook door het pad dat ik zelf gelopen heb.
Het is geen gemakkelijke weg. Soms raak je ontmoedigd. De druk in de sector is hoog. Reorganisaties, tijdsdruk, systemen die niet aansluiten. Ook ik ben bang geweest mijn werk te verliezen. Maar telkens herinner ik mezelf eraan: ik ben hier niet om controle te houden. Ik ben hier om van dienst te zijn. En als dat ophoudt, is dat ook een waarheid om onder ogen te zien.
De jonge studente en haar angsten
Aan het einde van ons gesprek deelde de studente ook iets van haar eigen worsteling. Ze vertelde over haar vliegangst — een angst die haar ervan weerhoudt om te reizen en nieuwe plekken te ontdekken. Ze zag die angst als een metafoor voor het leven zelf: je wilt ervaringen opdoen, het leven onderzoeken en nieuwe horizonten verkennen, maar er zit iets dat je tegenhoudt. Die kwetsbaarheid en strijd vond ik bijzonder, want het maakte het gesprek extra menselijk. Het toonde dat zingeving niet alleen een theorie is, maar iets waar iedereen, jong of oud, mee worstelt en in groeit.
Wat blijft
Als ik iets geleerd heb, is het dit: aanwezigheid is krachtiger dan oplossing. Deelnemers voelen zich vaak al veroordeeld voordat jij een woord gezegd hebt. Dan is jouw stilzwijgende aanwezigheid, zonder haast, zonder diagnose, misschien wel het grootste wat je kunt geven.
En dat vraagt moed. En oefening. En mildheid. Naar de ander, en naar jezelf.
“Misschien is dat wel de essentie van wat ik van het soefisme heb geleerd: dat de weg niet loopt van buiten naar binnen, maar van binnen naar buiten. En dat je soms pas in de ontmoeting met de ander beseft waar je zelf staat.”